روانشناسی رشد چیست؟

روانشناسی رشد چیست؟

علم روانشناسی، علم به نسبت جدیدی است و در همین مدت کوتاهی که از شکل‌‎گیری آن گذشته، دچار تقسیمات زیادی شده که یکی از این تقسیمات نیز روانشناسی رشد است. اولین تلاش‎‌ها در علم روانشناسی به طور کامل معطوف به جنبه‌‎های تاریک روان انسان بودند. بنیان‌گذار این علم جدید، یعنی زیگموند فروید، در بررسی روان انسان به جنبه‎‌های سرکوب شده توسط تمدن توجه داشت.

پرخاشگری و مالکیت‌طلبی، پدرکشی و تمایلات مهارناپذیر جنسی، موضوعات اصلی تحقیق فروید بودند. روانکاوانی که مسیر او را ادامه دادند هم به همین موضوعات پرداختند. برتری‎‌جویی و حقارت، عصبیت و روان‌‎پریشی کلیدواژه‎‌هایی بودند که بدنه دانش روان‎شناسی در نیمه اول قرن بیستم را شکل دادند.

نیمه دوم قرن بیستم شاهد جنبش متفاوتی در علم روانشناسی بود. اگر تا آن زمان جنبه ‎های تاریک روان آدمی مورد بررسی قرار می‎گرفت، روانشناسی جدید به جنبه ‎های روشن آن توجه می‎کرد. اگر دانش روانکاوی، ناهنجاری‌‎های ناشی از شکست در برابر موانع زندگی را در مرکز توجه خودش قرار داده بود، روانشناسان جدید می‎خواستند بفهمند فردی که از عهده دشواری‎‌های زندگی بر می‌‎آید چگونه آدمی خواهد شد.

 به عنوان نمونه، در این دوران آبراهام مازلو طرحی با عنوان هرم مازلو ارائه داد و در آن روانشناسی افراد را در بستر کنش‎های اجتماعی توصیف کرد. او نیازهای فرد را از پایه‌‎ای‌‎ترین سطح تا انتزاعی‌‎ترین آن‌ها طبقه‌‎بندی کرد و در رأس این طبقه‌‎بندی، مفهوم خودشکوفایی را قرار داد. او با طرح این مفهوم، در واقع ادعا کرد که سرنوشت بشر آن‌طور که روانکاوان ادعا می‎کنند لازم نیست همواره قرین تلخی و تراژدی باشد و اگر شرایط برای رشد انسان فراهم شود، به دست آوردن بیشترین رضایت از زندگی امری ممکن است. برای مطالعه بیشتر درباره هرم مازلو به مقاله هرم مازلو چیست؟ در مجله بوکاپو مراجعه کنید.

این تأکید بر امکان شادی و رضایت، در واقع هسته مرکزی تلاش بخش عمده روانشناسان بعد از جنگ جهانی بود. این تلاش‌ها به طیف وسیعی از تحقیقات و یافته‌‎های قابل توجه انجامید. ما در این مقاله به دو نمونه از آن‌ها اشاره می‎‎کنیم.

ژان پیاژه

نام ژان پیاژه همان اندازه با روانشناسی رشد گره خورده که نام زیگموند فروید با روانکاوی. او که کارش را از مطالعه رشد کودکان شروع کرده بود، به این نتیجه رسید که بر خلاف تصور رایج آن زمان، کودکان نسخه مینیاتوری از بزرگسالان نیستند و توانایی‎‌های ذهنی متفاوتی با افراد بالغ دارند. او بر همین اساس، چهار مرحله مجزای رشد شناختی از کودکی تا بزرگسالی را به ترتیب زیر پیشنهاد کرد.

ژان پیاژه یکی از بنیان‌گذاران روانشناسی رشد

مرحله حسی-حرکتی

این مرحله از رشد روانی از تولد تا ۲ سالگی را در بر می‎گیرد و در این مرحله، کودک از طریق حواس و حرکت‎‌هایی که انجام می‎دهد دنیای اطراف را درک می‎کند. او از طریق مکیدن و چنگ زدن و همینطور شنیدن صداها و نگاه کردن به چیزها شروع به یادگیری می‎کند. یک دستاورد مهم در این دوره، درک قانون بقای اشیا است. تا قبل از اینکه کودک به این توانایی برسد، تصوری از حضور چیزها خارج از میدان دید خودش ندارد. به همین دلیل است که وقتی مادر ناگهان از جلوی چشم او دور می‎شود به گریه می‌‎افتد.

طی دوران حسی‎ – حرکتی، کودک این را می‎‎فهمد که وجود داشتن چیزها وابسته به نگاه او نیست. در همین مرحله است که کودک متوجه می‎شود با دیگران فرق دارد. تا قبل از این، او به محدوده‎ای بین خودش و محیط اطراف آگاه نیست. مادر را بخشی از خودش قلمداد می‎کند و اسباب‌‎‎بازی و بدنش را جدا از هم نمی‌‎بیند.

بعد از اینکه کودک تمایز خودش و دیگران را فهمید، متوجه یک مسئله مهم دیگر می‎شود: اینکه او می‎تواند با کارهایی که انجام می‎دهد بر محیط بیرون اثر بگذارد. به همین دلیل است که بچه‌‎ها می‎توانند برای مدت طولانی، در یک قندان را بردارند، روی زمین بگذارند، بعد دوباره سرجایش قرار بدهند و کارشان را از نو تکرار کنند. کار کودک در این مرحله معطوف به هدف نیست؛ او فقط می‎خواهد تأثیرش بر دنیای بیرون را امتحان کند.

در این زمینه بیشتر بخوانید: یادگیری چیست؟

مراحل مختلف روانشناسی رشد

مرحله پیش عملیاتی

از ۲ تا ۷ سالگی وارد مرحله‎ای می‎شویم که کودک قرار است در آن به زبان مسلّط شود. البته یادگیری واژه‌‎ها از مرحله پیش‎‌عملیاتی آغاز شده، ولی یاد گرفتن دستور زبان و انتقال مفاهیم به نحو مؤثر هنوز محتاج تمرین بیشتر است. در این مرحله، کودک استفاده از نمادها را می‌‎آموزد؛ یعنی از تصاویر و واژه‎‌ها برای اشاره به اشیا استفاده می‎کند. او در این مرحله به نقش بازی کردن علاقه‌مند می‎شود که مقدمه فهم جهان دیگران است.

با این حال، او هنوز به دنیا از زاویه‌‎ای عینی نگاه می‎کند، در مواجهه با دیگران خیلی خودمحور است و نمی‎تواند به راحتی چیزها را از نگاه دیگران ببیند. او به تدریج برای فهم منطقی چیزها تلاش می‎کند، ولی این توانایی در مرحله بعدی به دست می‌‎آید.

مرحله عملیاتی عینی

در مرحله عملیاتی اول که از ۷ تا ۱۲ سالگی طول می‌‎کشد، کودک تفکر منطقی را یاد می‎گیرد و یکی از مصداق‎‌های این تفکر، فهم ثبات اشیا است. این فهم با فهم بقای اشیا متفاوت است. در این مرحله، کودک می‏تواند درک کند که اگر آب را از یک لیوان پهن و کوتاه به داخل یک لیوان باریک و بلند بریزیم میزان آن تغییر نمی‎کند. تفکر کودک به تدریج سازمان‎‌یافته می‎شود ولی هنوز نمی‎تواند دنیای اطرافش را به شکل انتزاعی درک کند.

منطق کودک در این مرحله، منطق استقرایی است؛ یعنی از «در کنار هم گذاشتن جزییات» به «اصول کلی» می‎رسد. مثلاً ممکن است ببیند پدر و دایی‌اش که از قضا سبیل هم دارند آواز می‎خوانند و از اینجا به این نتیجه برسد که بین سبیل داشتن و آواز خواندن رابطه‌‎ای وجود دارد. کودک به تدریج یاد می‎گیرد که جهان را از زاویه نگاه دیگران هم ببیند و به این ترتیب از خودشیفتگی‎‌اش تا حدودی کاسته می‌‎شود. او می‌‎فهمد که فکرها و احساساتش مخصوص خود او هستند و دیگران لزوماً مانند او نمی‎فهمند و احساس نمی‎‌کنند.

در این مرحله، مطالعه خلاصه کتاب کودک خوش بین روش‌های کارآمدی را جهت آموزش رویکرد مناسب در مواجه با مسائل به کودک ارائه می‌کند.

خلاصه کتاب کودک خوش بین
آموزش خوش بینی به کودکان آن‌ها را در برابر شکست‌ها مقاوم می‌کند
مارتین سلیگمن
در ۳۴ دقیقه مطالعه کنید

مرحله عملیاتی صوری

از ۱۲ سالگی به بعد، زمان تفکر انتزاعی فرا می‎رسد. در این مرحله که مرحله عملیات صوری نام دارد کودک دیگر با زبان آشنایی کامل پیدا کرده و می‎تواند از آن برای اهداف غیر عینی استفاده کند.

پرسش‎‌های فلسفی و اخلاقی در این سن شروع می‎‌شوند و کودک کنجکاو است که بداند در جامعه و دنیای اطرافش چه می‎گذرد. تفکر انتزاعی به او اجازه می‎دهد که فرضیه‌سازی کند و از این فرضیه‌‎ها برای فهم دنیای اطرافش استفاده کند. او همچنین، با منطق قیاسی آشنا می‎شود؛ یعنی می‎تواند از کلیات به جزئیات برسد. یعنی اگر به او بگویند در ساختمان‎های بلند، آسانسور بین طبقات وجود دارد؛ او انتظار دارد در هر ساختمان بلندی آسانسور ببیند و اگر چنین نباشد اصل اولیه را زیر سوال می‎برد. تفکر انتزاعی به او امکان می‎دهد که به آینده فکر کند و برای آن برنامه‎‌ریزی داشته باشد.

حالا که تا اینجای مطلب آمده‌اید، ممکن است علاقه‌مند باشید که بعد از به پایان رساندنش مطالب بیشتری در زمینه روانشناسی بخوانید. ما مقاله انواع شخصیت در روانشناسی را به شما پیشنهاد می‌کنیم.

مراحل انتقالی اریکسون

مراحل رشدی که ژان پیاژه در مبحث روانشناسی رشد پیشنهاد می‌دهد ، به خوبی، سیر تکامل روانی دوران ابتدایی زندگی را توصیف می‎کند؛ ولی در مورد بخش بزرگ زندگی ما که از بلوغ شروع می‎شود به نظر کافی نمی‌‎آیند. به همین دلیل، در ادامه به نظریه اریک اریکسون اشاره می‎کنیم. در نظریه اریکسون هر فرد طی زندگی باید از هشت مرحله انتقالی عبور کند که هر کدام از آن‌ها اگر با موفقیت طی شوند دستاوردهای مخصوص خود را دارند.

مراحل انتقالی اریکسون

اعتماد و بی اعتمادی

سال اول زندگی سالی است که کودک در آن بین اعتماد به محیط اطراف و بی‌‎اعتمادی به آن معلق است. اگر مراقبت‌‎کنندگان توانایی رسیدگی به نیازهای عاطفی و جسمی او را داشته باشند کفه اعتماد، به بی‎‌اعتمادی می‎‌چربد و کودک، امیدوار بودن را می‌‎آموزد. در غیر این صورت، توان اعتماد کردن را از دست می‌دهد.

مطالعه خلاصه کتاب سرعت اعتماد نوشته استفان ام.آر.کاوی در بوکاپو می‌تواند شما را با جلوه‌های متفاوتی از اعتماد آشنا کند.

خلاصه کتاب سرعت اعتماد
آن چیزی که همه چیز را دگرگون می‌کند!
استفان ام آر کاوی
در ۱۶ دقیقه مطالعه کنید

خودمختاری و شرم‌

در سال سوم زندگی، کودک تلاش می‎کند بر بدن و حرکاتش مسلط شود که بارزترین جنبه این تلاش، در یادگیری توالت رفتن نمایان می‎شود. اگر کودک بتواند خودمختاری را تجربه کند، به این نتیجه می‎رسد که قادر به اثر گذاشتن بر دنیای اطرافش است و با مفهوم اراده آشنا می‎شود. اگر تلاش‌‎هایش در این زمینه به شکست بی‌انجامد، تردید و دودلی همراه دائمی او خواهد بود.

انگیزش و احساس گناه

در این مرحله که تا ۵ سالگی طول می‎کشد کودک تلاش‎های مرحله قبلی را عمق می‎‌بخشد. اگر بتواند تأثیرگذاری بر محیط اطراف را اعمال کند برای عمل اجتماعی و عهده‎‌دار شدن مسئولیت پیش‌‎قدم می‎شود و تکرار این کار در او انگیزه مشارکت در زندگی ایجاد می‎کند. در غیر این‎صورت، احساس گناه و بی‌‎لیاقتی، او را از فعالیت‌‎های مطلوبش باز می‎دارد.

عملگرایی و حقارت

چهارمین مرحله رشد روانی اریکسون از ۶ تا ۱۱ سالگی طول می‎کشد و در این مرحله، کودک سعی می‎کند کارهایی را تکرار کند و به دنبال نتایج قابل تکرار است. او در این مرحله با تکرار مداوم سعی می‎کند به شیوه انجام کارها مسلط شود و در صورت موفق شدن، اعتماد به نفس پیدا می‎کند. در همین مرحله است که اگر والدین و مربیان، دستاوردهای کودک را نادیده بگیرند در او احساس حقارت ایجاد می‎کنند.

برای اینکه بیشتر درباره احساس حقارت و افزایش اعتماد به نفس بدانید، می‌توانید مقاله چگونه اعتماد به نفس داشته باشیم را در مجله بوکاپو مطالعه کنید.

هویت و سردرگمی

سن بلوغ، سنی است که در آن افراد خود را از دریچه چشم دیگران نگاه می‎کنند. تنشی که از ۱۲ تا ۱۸ سالگی، فرد را درگیر می‎کند، تعارض بین انزوا و هویت‎‌یابی است. او هم میل پیوستن به گروه‌‎ها را دارد و هم نگران جریحه‎‌دار شدن غرورش است. در صورت موفقیت، او خود را به عنوان بخشی از یک گروه باز می‎‌شناسد و به آن احساس تعلق و وفاداری می‎کند. سردرگمی در شناخت هویت خود، نتیجه شکست در عبور از این مرحله است.

صمیمیت و انزوا

فردی که از مراحل قبلی به خوبی عبور کرده باشد، از ۱۹ سالگی تا پایان چهارمین دهه زندگی در حال ساختن روابط عاطفی و انسانی با اطرافیانش است. این اطرافیان ممکن است خانواده یا دوستان باشند و حتی همکارانی که او با آنها در ارتباط شغلی است. حاصل عبور موفقیت‎‌آمیز از این مرحله عشق است. منظور از عشق در مراحل رشدی اریکسون ضرورتاً‌ جنبه رمانتیک آن نیست، بلکه به توانایی فرد در برقرار کردن روابط امن و با ثبات اشاره می‎کند.

مولد بودن در برابر رکود

سنین میانسالی که از ۴۰ تا ۶۵ سالگی را در بر می‎گیرد، برای بسیاری افراد زمان کار کردن و شکل دادن به زندگی فردی است. در کنار این تلاش‎ها افراد به تدریج موفق می‎شوند به اهدافشان برسند و در همین حال است که به فکر گذاشتن اثری از خود می‌افتند که بعد از مرگشان باقی بماند. فرزندآوری برای بسیاری از افراد این کارکرد را دارد، ولی عده‎ای هم از طریق نوآوری در حرفه و ایجاد تغییر در جهان اطرافشان به این اثرگذاری می‎رسند. کسانی که در این مرحله موفق شوند، احساس مشارکت در جهان اطرافشان دارند و به مراقبت از زندگی خود و نسل‌‎های بعدی فکر می‎کنند. شکست در این مرحله، باعث احساس رکود و بی‎‌ثمری می‎شود.

کتاب آنقدر خوب که نتوانند نادیده ات بگیرند، نوشته کال نیوپورت به شما می‌گوید که چگونه در هر موضوعی، خبره و ماهر عمل کنید. نسخه صوتی و متنی این خلاصه کتاب را می‌توانید در بوکاپو بخوانید.

خلاصه کتاب آنقدر خوب که نتوانند نادیده ات بگیرند
راه‌کارهایی برای دست‌یابی به رضایت شغلی
کال نیوپورت
در ۴۰ دقیقه مطالعه کنید

مراحل انتقالی اریکسون در روانشناسی رشد

یکپارچگی و یأس

در نهایت، آخرین چالشی که فرد در سالخوردگی با آن مواجه می‎شود، چالش فهمیدن معنای زندگی شخصی است. در این مرحله، فرد به گذشته برمی‌‎گردد و عملکرد خود را مرور می‎کند. اگر او بین خواسته‎‌های خود و دستاوردهایی که داشته هماهنگی ببیند احساس شادی می‎کند. به این نتیجه می‎رسد که زندگی‎اش بارآور بوده و با آرامش مهیای مرگ می‎شود. در غیر این صورت، فرد دچار یأس و تلخی می‎شود و زندگی‎اش را از دست رفته و حرام شده تلقی می‎کند. موفقیت در این مرحله که البته به عملکرد فرد در مراحل قبلی مربوط است، به فرد فهم عمیقی از معنای زندگی می‎دهد که به آن خردمندی می‎گوییم.

اگر برایتان جالب است بدانید هر انسانی چگونه و در کجا باید در جستجوی معنای زندگی‌اش باشد، خلاصه کتاب انسان در جستجوی معنا روایت بسیار خواندنی از انسان‌هایی که در سخت‌ترین شرایط ، معنای زندگی نجات‌بخش آن‌ها شد.

خلاصه کتاب انسان در جستجوی معنا
خاطرات ویکتور فرانکل، عصب‌شناسی که از اردوگاه کار اجباری آلمان نازی‌ نجات یافت
ویکتور فرانکل
در ۳۹ دقیقه مطالعه کنید

معرفی کتاب

‎ روانشناسی رشد یک بحث پیچیده و مفصل است که در کنار نظریه‏های آسیب‎شناسی روانی و نظریه‎های روان‎درمانی، یکی از ارکان دانش روانشناسی را شکل می‎دهد. آنچه در سطرهای بالا آمد تنها خلاصه‎‌ای از دو نظریه مشهور در این زمینه است. برای مطالعه بیشتر در این زمینه، کتاب‎ه‌ای متعددی در بازار پیدا می‎شوند.

کتاب روانشناسی کمال نوشتهدوان شولتس و ترجمه گیتی خوشدل یک نمونه خوب برای مطالعه غیرتخصصی است. افرادی که مایلند دانش عمیق‎‌تری در این حوزه به دست بیاورند نیز می‎توانند به منابع دانشگاهی مانند روانشناسی رشد نوشته لورا برک و ترجمه یحی سید محمدی مراجعه کنند.

شاید بخواهید با کتاب‌های بیشتری در زمینه روانشناسی آشنا شوید. مقاله بهترین کتاب های روانشناسی در مجله بوکاپو شما را با چند کتاب مهم و تأثیرگذار آشنا خواهد کرد.

حرف آخر

باید بدانید روان انسان هم مانند بدن او در طول زندگی دچار تغییرات می‌شود؛ بعضی توانایی‌ها را به دست می‌آورد و بعضی دیگر را از دست می‌دهد. روانشناسی رشد دانشی ا‌ست که برای کشف این تغییرات تلاش می‌کند. شما در کدام مرحله از روانشناسی رشد قرار دارید؟ در این مرحله با چه چالش‌هایی روبرو هستید؟

سوالات متداول
روانشناسی رشد چیست؟‌

روانشناسی رشد دانشی است که فرایند تطابق و یادگیری فرد را در مراحل مختلف زندگی بررسی می‎کند. پیش‎فرض این دانش، شباهت بنیادی روان انسان‎ها با هم و شباهت چالش‎هایی است که در زندگی با آن رو به رو هستند.

روانشناسی رشد کودک چیست؟‌

توانایی‎های ذهنی و شناختی کودک در ۱۰ سال اول زندگی، متفاوت با افراد بزرگسال است. به همین دلیل، روانشناسی رشد کودک، کودکان را به طور مجزا بررسی می‎کند و فرایند فهمشان را از مرحله حسی-حرکتی تا تفکر انتزاعی توضیح می‎دهد.

چه کتابی در زمینه روانشناسی رشد وجود دارد؟

مطالعه کتاب‌ روانشناسی رشد نوشته لورا برک و ترجمه یحیی سید محمدی، یکی از کتاب‌های مطرح در این زمینه است. همچنین، مطالعه خلاصه کتاب اصول تربیت فرزند می‌تواند به صورت موازی در کنار کتاب روانشناسی رشد برای شما مفید باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *